Giáo Phận Bùi Chu

BẢN SẮC VĂN HÓA GIÁO PHẬN BÙI CHU

Địa phận Ḍng Bùi Chu cho đến nay vẫn được coi là nơi đón nhận tin mừng đầu tiên của giáo hội Việt Nam, từ mảnh đất phù nhiêu và màu mỡ này mà hạt giống tin mững đă mục nát và sinh hoa kết trái dồi dào như ngày nay.

Vùng đất nhỏ bé này có thật nhiều điều để chúng ta học hỏi, suy nghĩ, t́m ṭi và để giữ ǵn những giá trị tốt đẹp ấy, đó là các giá trị phi vật thể mà không phải giáo xứ, giáo phận nào cũng có được, chúng ta cùng điểm qua một số giá trị văn hóa sau đây

Chúng ta đă biết giáo phận Bùi Chu là giáo phận có diện tích nhỏ bé nhất trong số 26 giáo phận, nhưng ngược lại số giáo dân ở đây là đông thứ 4 của giáo hội Việt Nam và đông thứ 2 ở miền Bắc chỉ đứng sau giáo phận Vinh, phải chăng đây là điều kỳ diệu khi giáo phận nhỏ bé này nằm trên địa bàn 6 huyện trong khi đó giáo phận Hưng Hóa nằm rộng trên tới 12 tỉnh thành?

Trong số chúng ta chắc hẳn đă nhiều người đi đây đi đó và thử hỏi có nơi nào có nhiều đồ phụng tự, tranh ảnh thánh và tượng thánh đẹp và đặc trưng như ở Bùi Chu chưa? Chúng ta thấy ở một vài giáo phận khác như Bắc Ninh, Hà Nội, Hải Pḥng hay Thái B́nh…cũng có thấy xuất hiện Ṭa Vàng, Kiệu Rồng, tượng gỗ nhưng làm sao đẹp như ở Bùi Chu cho được cơ chứ? Không tin các bạn có thể tới nhà thờ Trung Lao (Trung Đông- Trực Ninh), nhà thờ Quần Liêu (Nghĩa Sơn- Nghĩa Hưng), nhà thờ Bùi Chu, Liên Thủy (Xuân Ngọc- Xuân Trường), nhà thờ Phú Nhai (Xuân Phương- Xuân Trường)…vv để chime ngưỡng những ngôi ṭa được sơn son thiếp vàng đẹp lộng lẫy này, ṭa và tượng được tạc bằng loại gỗ mít, rất bền và chất lượng rất tốt, khi bước cào nhà thờ tạo cảm giác cho giáo dân gần gũi hơn với Chúa.Ṭa gỗ được tạc rất công phu và tỉ mỉ, mang đậm nét kiến trúc nghệ thuật dân gian theo tứ quư Tùng, Cúc, Trúc,Mai hay Long, Ly, Quy, Phụng….đó là phải kể đến công lao to lớn của những nghệ nhân tạc gỗ này, đó là các xứ đạo nổi tiếng của Bùi Chu như Hai Giáp (Hải Anh- Hải Hậu), Kiên Lao (Xuân Tiến-Xuân Trường).Tuy nhiên so với bây giờ người ta ít để ư tới phong cách này nữa mà thay vào đó là kiến trúc tân thời, ṭa vàng không c̣n nữa, xứ này bán lại cho xứ khác…một số cung thánh kiểu tân thời như Nhà thờ Quần Phương (Yên Định- Hải Hậu), nhà thờ Tương Nam, nhà thờ Báo Đáp, nhà thờ Trung Thành, nhà thờ Nam Trực…

Các bạn đă xem rước ở Bùi Chu chưa?Rất đặc trưng của vùng giáo này đa dạng về nhiều loại rước như rước chầu, rước hoa, rước chiên, rước thánh thể…

Trong lịch sử giáo phận chúng ta đă có các cuộc rước lớn như năm 1800 cuộc kinh lư của Đức cha thánh Y tới các giáo xứ Qũy Nhất, Chỉ Thiện, Quần Liêu.Năm 1900 có cuộc rước từ giáo xứ Tương Nam về giáo xứ Bách Tính trên đoạn đường dài tới 4km, cũng vào năm 1945 có cuộc nghênh đón đức cha Hồ Ngọc Cẩn kinh lư các giáo xứ hai bên bờ Ninh Cơ như Tân Bồi, Phú An, Phạm Pháo, Phạm Rị, Liễu Đề, Đại Đê, Quần Liêu, Ninh Cường,Tân Lư, Lác Môn An Nghăi, An Đạo, cho tới Quần Vinh đă đứng dọc hai bên bờ sông để khi đức cha đi tới đâu, đội kèn xứ đó cử nhạc chào đón đức cha. Năm 1950 có cuộc rước hài cốt các thánh tử đạo từ Bùi Chu, Phú Nhai, Liên Thủy về tân đền thánh Tử Đạo Quần Phương do Đức cha Phạm Ngọc Chi chủ sự. Năm 1996 thánh tượng đức mẹ Thánh du giáo phận chúng ta có cuộc rước từ xứ Xương Điền về bến đ̣ Pha-ti-ma Bùi Chu.Năm 1998 chúng ta có cuộc rước Đức mẹ từ Trung Linh về Phú Nhai dài tới 3km để khai mạc năm thánh 150 năm thành lập giáo phận 1848-1998. Năm 2000 chung ta có cuộc rước khai mạc Đại năm thánh ở nhà thờ chính ṭa Bùi Chu…chừng đó thôi đă cho ta thấy được sầm uất như thế nào ở Bùi Chu.

Rước là một loại h́nh nghệ thuật văn hóa rất tiêu biểu nhất ở Bùi Chu, nếu có dịp các bạn đến nhà thờ Quần Phương hay như bất cứ một nhà thờ nào ở Bùi Chu để xem rước, đoàn rước được xép theo một thứ tự nhất định, đi đầu là một đội trống khoảng 30 người thanh niên to khỏe và các loại nhạc cụ khác với một quả trống cái to đùng dẫn đầu, ở Quần Phương có tới 2 đội, 2đi trước và 1 đi sau rất hay, sau đó là thánh giá nến cao, rồi đoàn nghĩa binh, các em thiên thần, đội trắc, giới trẻ, hiền mẫu, đoàn con đức mẹ, huynh đoàn, gia trưởng, ca đoàn,đội kèn tây, đoàn lễ nghi, kiệu vàng…các hội đoàn đều có trang phục riên của hội ḿnh tạo nên một buổi rước sầm uất của giáo xứ, đây quả thật là điều hiếm hoi ở vùng thành phố. Ở giáo xứ Trung Lao c̣n có cả kèn Tây và kèn Nam, kền Nam là các loại nhạc cụ như sáo, nhị, đàn tranh, đàn bầu, trống.Mùa rước nhiều nhất là vào mùa Phục sinh có rước lá hôm chúa nhật Lễ Lá, rồi chiều Thứ Năm tuần thánh th́ có rước Chiên và nghi thức rửa chân cho 12 tông đồ, thứ Sáu tuần thánh th́ rước tượng Chúa vác thánh giá và đức mẹ, sau đó có ngắm 15 sự thương khó Chúa, rồi nghi thức tháo đanh, tang xác Chúa, hôn chân Chúa, các cuộc rước và nghi thức này có thể kéo dài tới 12 giờ đêm.Những cuộc rước đó thật sự là một nét đẹp trong hội nhập văn hóa của giáo hội phù hợp với truyền thống dân tộc.

Giáo phận Bùi Chu có 4 giáo xứ được kiệu Thánh Thể vào ngày thứ 7 tuần 3 của tháng là giáo xứ Chính Ṭa Bùi Chu, giáo xứ Phú Nhai, giáo xứ Quần Phương và giáo xứ Tương Nam, khi kiệu thánh thể cũng giống như tuần chầu nhưng không có chạm chầu. Tôi sinh ra và lớn lên ở Tương Nam lên biết khá rơ về điều này nhưng đến khi tôi hỏi tại sao chỉ có 4 giáo xứ mà không phải là tất cả th́ cha chánh xứ cũng như một số cụ trong xứ nói là đó là truyền thống đă có từ rất lâu rồi trong xứ kể từ khi thành lập xứ năm 1901 đă có rồi.

Vào mùa giáng sinh th́ có rước kiệu Chúa Hài Đồng được trang trí cách điệu trông rất đẹp và ấn tượng, nhất là ở các giáo xứ lơn trong giáo phận.

Sang tháng Năm chúng ta có rước hoa, rước hoa là một cuộc rước hoa và kiệu đức mẹ. Hàng năm vào ngày 1-5 đền thánh Sa Châu tổ chức rất hoa rất lớn có tơi 14-5 kiệu hoa lớn nhỏ được trang trí bằng những bông hoa tươi thắm dâng kính mẹ, cá biệt như ở nhà thờ Trung Lao hay Ninh Cường có tới 17-18 kiệu rồng, ở Lạc Đạo, Liễu Đề có tới 10 kiệu, ở Thức Hóa, Đại Đồng, Quất Lâm cũng không phải là ít, các xứ khác th́ cũng thế.Sau buổi rước là màn dâng hoa đồng tiến ở cuối nhà thờ như Quất Lâm, Trung Linh, Trung Lao, Báo Đáp, Ninh Cường, Đại Đồng hoặc ở các nơi khác th́ dâng hoa theo từng họ, từng xóm hay từng hội.

Các bài hát dâng hoa được chọn lọc kỹ càng và các buổi tập trước đó được chuẩn bị khá kỹ càng cho ngày lễ trong đại của cả giáo xứ

Tuần Chầu lượt:

Hàng năm ăn đâu làm đâu

Nhớ ngày chầu lượt rủ nhau mà về

Dù ai buôn bán trăm nghề

Nhớ ngày chầu lượt th́ về thông công.

Hàng năm các giáo xứ được cắt cử thay phiên nhau chầu Ḿnh thánh vào một ngày Chúa nhật nào đó, tùy TGM sắp xếp. Tuần chầu lượt của giáo xứ được chia thành 3 ngày

Thứ 7 áp ngày chầu là buổi lễ khai mạc và có cuộc rước cung nghinh đức mẹ và các thánh sau đó là thánh lễ, ở một số giáo xứ th́ có diễn nguyện hay văn nghệ chào mừng

Ngày chúa nhật là đỉnh cao của tuần chầu, các giáo xứ giáo họ bạn thay phiên nhau đến chầu ḿnh thánh Chúa và sau đó là Thánh lễ chính tiệc do Đức giám mục hay quư cha quản hạt của giáo xứ đó chủ tế cùng với quư cha trong giáo phận. Buổi chiều th́ có cung nghinh thánh thể Chúa rất long trọng

Thứ 2 là thánh lễ tạ ơn bế mạc Tuần Chầu của giáo xứ.Có thể nói rằng tuần chầu của các giáo phận ḍng bao giờ cũng sầm uất hơn các giáo phận khác.

Vào các dịp lễ lớn người ta thường trang trí nhà thờ bằng các cột cờ (cột đèn), cờ hội thánh treo khắp nơi, khuân viên nhà thờ được sửa soạn mừng lễ, bên trong nhà thờ th́ người tat rang hoàng thật lộng lẫy, lo liệu dọn ḿnh xưng tội…làm cho không khí ngày lễ thêm sốt sáng, long trọng và sầm uất hơn bao giờ hết.

Ngoài ra c̣n vô số các cuộc rước như bổn mạng giáo xứ, giáo họ, hội đoàn, lễ tang, cưới xin,hạ giải và khánh thành các công tŕnh tôn giáo khác…

Kiến Trúc:

Bùi Chu chỉ là tên của một thôn, thôn Bùi Chu, thuộc xă Xuân Ngọc, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Giáo phận Bùi Chu trải dài trong địa bàn 6/9 huyện Đông Nam của tỉnh Nam Định, ngang dọc không quá 50km, vậy mà là giáo phận có số giáo dân đông thứ nh́ của Giáo Hội Công Giáo tại Việt Nam (340.000 giáo dân), chỉ đứng sau giáo phận Xuân Lộc (762.065 giáo dân) (theo thống kê Niên Giám Ṭa Thánh năm 1996). Tuy nhiên nếu nói về tỷ lệ so với số dân trong địa bàn hai giáo phận th́ ngang ngửa: Bùi Chu 28,3% và Xuân Lộc 28,8%. Thảo nào, ở Giáo phận Bùi Chu, nhà thờ nhiều vô số. Chỉ cần đặt máy thu h́nh trước một cánh đồng xanh mướt th́ ở cuối đường chân trời, lố nhố toàn là tháp chuông lớn nhỏ. Cái nhà thờ họ ở đây cũng to như nhà thờ chính ṭa ở nhiều nơi khác, sực nhớ mà thương những cḥi lá trên Tây Nguyên vừa đủ chỗ đặt Ḿnh Thánh Chúa, c̣n giáo dân làm bạn với ngàn sao, thậm chí có nơi cha con hẹn nhau ở bờ suối, dưới gốc cổ thụ

Kiến trúc các nhà thờ ở giáo phận Bùi Chu rất đa dạng và phong phú, Tây có, Nam có, tân thời có, cổ kính cũng có.Chúng ta đă biết nhà thờ là trung tâm của giáo xứ, là nơi sinh hoạt tôn giáo của cả giáo xứ, tầm quan trọng của nhà thờ là rất lớn.

Kiến trúc Á Đông:đây là kiến trúc tiêu biểu nhất ở Bùi Chu,ở đây xin kể một số nhà thờ tiêu biểu như nhà thờ xứ Trung Lao, xứ Ninh Mỹ, xứ Ninh Sa, xứ Hai Giáp, xứ Phạm Pháo, xứ Liễu Đề, xứ Quần Liêu, xứ An Bài, xứ Xuân Hà, xứ Giáp Nam…lối kiến trúc này mang đậm đường nét dân tộc, các họa tiết, các bức phù điêu cổ theo lối uyển chuyển tinh xảo.Khi tới thăm những ngôi nhà thờ như thê này chúng ta không khỏi trầm trồ ngợi khen, quả là bàn tay Chúa tác tạo những công tŕnh có một không 2 này.Nhà thờ được xây dựng tách rời khỏi tháp chuông hoặc không có tháp chuông. Đặc điểm của các nhà thờ này là thấp, màu vàng đặc trưng, hoa lá uốn lượn…Các v́ kèo, cột xà kèo, long cốt liên kết với nhau tạo nên một khối vững chắc theo thời gian cá biệt như nhà thờ Trung Lao xây dựng năm 1896 cho đến nay đă 114 tuổi mà vẫn kiên cố và bền đẹpnhư nhà thờ mới. Nhà thờ xứ Quần Liêu đă được UBND tỉnh Nam Định công nhận là di tích lịch sử văn hóa năm 2005.Nhà thờ Giáp Nam là phiên bản duy nhất của nhà thờ đá Phát Diệm có mặt ở Bùi Chu, nhà thờ xây dựng hoàn toàn bằng gạch và đâng đi vào giai đoạn hoàn thành

Kiến trúc Goothich: đa số các nhà thờ thuộc giáo phận Bùi Chu được xây dựng theo lối kiến trúc này: tiêu biểu như vương cung đền thánh Phú Nhai, xứ Sa Châu, xứ Quần Phương, xứ Tương Nam, xứ Kiên Lao, xứ Quế Phương, xứ Phương Chính, xứ Bách Tính, xứ Hưng Nghĩa…Kiến trúc này do người Pháp khởi xướng và hầu như dược xây dựng vào khoảng thế kỷ 17-18, lối kiến trúc này vuông h́nh góc cạnh, kiên cố và vững chắc bởi hệ thống bê tong, cốt thép, tháp rất cao, nhà thờ Phú Nhai cao 44m, nhà thờ Tương Nam cao 45m, nhà thờ Kiên Lao cao 46m,các h́nh khối được sử dụng nhiều nhất là h́nh tṛn, h́nh tam giác,h́nh cong, h́nh nhọn…kiểu này thường rộng răi đáp ứng được các ngày lễ lớn có đông giáo dân tham dự.T́nh h́nh hiện nay trong giáo phận cho thấy xu hướng này đang gia tăng và xu hướng nhà thờ cổ giảm dần, v́ vậy mà chúng ta cần lưu giữ và bảo vệ lại những ngôi nhà thờ cổ có giá trị cao về nghệ thuật này. Người viết đặt vấn đề về hiện tượng xây dựng nhà thờ Giáo phận Bùi Chu th́ được giải thích là hầu hết các nhà thờ trong giáo phận đều được xây cất bằng gỗ và lợp ngói sau thời kỳ cấm đạo, nghĩa là đă trên 100 năm nay. Mưa nắng trên một thế kỷ và chiến tranh đằng đẵng đă làm các ngôi thánh đường hư hại nặng, có thể gây nguy hiểm cho giáo hữu mỗi ngày mỗi gia tăng. Dĩ nhiên không gạt bỏ yếu tố "con gà tức tiếng gáy" vốn bàng bạc trong tâm khảm con nhà có đạo Bắc Kỳ.

Kiến Trúc Tây Ban Nha chúng ta có nhà thờ chính ṭa Bùi Chu, nhà thờ Báo Đáp, nhà thờ Thức Hóa, nhà thờ Lạc Đạo, nhà thờ Qũy Nhất, nhà thờ Thủy Nhai, nhà thờ Tứ Trùng…Kiến trúc này ảnh hưởng từ các cha người Tây Ban Nha khá nhiều, đặc biệt là đức cha Casado Thuận, hầu hết các nhà thờ trên đều do Đức cha thiết kế, đặc biệt là nhà thờ chính ṭa Bùi Chu do ngài thiết về và đốc công xây dựng, tiếc là đức cha sang Thái B́nh để đảm nhiệm mục vụ truyền giáo bên đó nên số nhà thờ kiểu này ở Bùi Chu c̣n khá hiếm.Nhà thờ Thủy Nhai là nhà thờ duy nhất trong giáo phận xây dựng bằng đá ong, hiện nay nhà thờ Báo Đáp đang xây dựng lại mới theo lối gothich.

Kiến trúc Ấn Độ chúng ta có nhà thờ Ninh Cường, nhà thờ Tân Lư. Ở Ninh Cường nh́n ba ngọn tháp h́nh củ hành của Ấn Độ khá bắt mắt đă tô điểm phong phú cho các nhà thờ ở vùng Bùi Chu.Đây là loại h́nh hiếm nhất trong giáo phận, số lượng nhà thờ chúng ta chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay.

Kiến Trúc Tân thời được du nhập từ Miền Nam ra bởi những người đồng hương đó là những nhà thờ như xứ Trung Thành, Đại Đồng, Phương Lạc, Xuân Đài, Cổ Ra, Quần Vinh…Kiểu nhà thờ này xây dựng rất nhanh v́ không tốn công phu chạm trổ v́ kèo hoa lá như Á Đông hay đợi chờ móng như Gothich,vấn đề thời gian ngắn để xây dựng tuy ít nhưng vẫn đảm bảo về kiến trúc và mỹ thuật không phá đi những nét đẹp vốn có của nó. Tuy nhiên các ngôi nhà thờ kiểu này ở giáo phận chúng ta chưa phải là nhiều.

Ṭa giám mục Bùi Chu của chúng ta là một công tŕnh tiêu biểu như thế, đó là sự kết hợp hài ḥa của nới Á đông được cách điệu hóa, khi thăm công tŕnh này ai cũng phải khâm phục sự sang tạo của Đức cha Hoàng Văn Tiệm, từ khi nhận giáo phận ngài đẫmng đến nguồn sinh khis mới cho giáo phận. Công tŕnh tiêu biểu này gồm có nhà nguyện Avemaria, 2 vườn kinh mân côi, nhà số 4, Đại chủng viện Mẫu Tâm…Tất cả đều đặc biết và mang sắc thái mới cho giáo phận.

Ngoài ra trong giáo phận Bùi Chu c̣n vô số các nhà thờ lớn nhỏ và rất đa dạng về kiểu cách và kiến trúc cũng như là chủng loại…Tạ ơn Chúa v́ đi nào nào ở Nam Định chúng ta cũng thấy những ngôi nhà thờ mọc lên san sát nhau nhất là ở vùng Hải Hậu, Xuân Trường, Giao Thủy. Chúng ta cần ra sức để bảo vệ những công tŕnh này không bị mai một bởi thời gian và xứng tầm của nơi đầu tiên đón nhận Tin mừng của giáo hội Việt Nam

Nguồn : SVCG Bùi Chu